Science, Simply
Longevity sözlüğü
Bilimin dilini büyülü ama anlaşılır bir Türkçeye çeviriyoruz. Kadim kavramlardan laboratuvar terimlerine, uzun yaşamın A’dan Z’ye sözlüğü.
A
- Aralıklı oruçIntermittent fasting
- Yemek yeme zamanını belirli saatlerle sınırlayan beslenme düzenleri. Bazı metabolik göstergelerde iyileşme sağlayabilir; ancak insanlarda uzun vadeli yaşam süresine etkisi henüz netleşmiş değil.
B
- Biohacking
- Kişinin kendi sağlığını ve performansını ölçüm, teknoloji ve yaşam tarzı denemeleriyle optimize etme çabası. Sağlam bilimsel temeli olanlarla olmayanları ayırt etmek önemlidir.
- Biyolojik yaşBiological age
- Vücudun hücresel ve fizyolojik düzeyde ne kadar yaşlandığına dair tahmin. Takvim yaşından farklı olabilir; epigenetik saatler ve kan göstergeleri gibi yöntemlerle hesaplanmaya çalışılır.
E
- EpigenetikEpigenetics
- DNA dizisini değiştirmeden genlerin açılıp kapanmasını düzenleyen kimyasal işaretler. Yaşla, çevreyle ve alışkanlıklarla değişebilir.
- Epigenetik saatEpigenetic clock
- DNA metilasyon desenlerinden biyolojik yaşı tahmin eden algoritmalar. Araştırmalarda değerli bir araç; bireysel sağlık kararları için yorumlanmaları hâlâ sınırlı.
H
- HealthspanSağlıklı yaşam süresi
- Hayatın ciddi hastalık ve kısıtlılık olmadan, sağlıklı ve bağımsız geçirilen bölümü. Longevity yaklaşımının asıl hedefi.
- Hormesis
- Küçük dozda ve kontrollü streslerin (egzersiz, soğuk, sıcak, kısa süreli açlık gibi) vücudun savunma ve onarım mekanizmalarını güçlendirmesi ilkesi.
İ
- İkigai
- Okinawa kültüründe “yaşamak için bir neden” anlamına gelen kavram. Amaç duygusu, uzun yaşayan toplulukların ortak özelliklerinden biri olarak öne çıkıyor.
- İnflammaging
- Yaşla birlikte artan, belirti vermeyen kronik düşük düzeyli inflamasyon. Kalp-damar hastalıklarından nörodejenerasyona kadar pek çok yaşa bağlı hastalıkla ilişkilendiriliyor.
- İnsülin duyarlılığıInsulin sensitivity
- Hücrelerin insülin hormonuna ne kadar iyi yanıt verdiği. Hareket, kas kütlesi, uyku ve beslenme ile güçlü biçimde ilişkilidir.
K
- Kalori kısıtlamasıCaloric restriction
- Yetersiz beslenmeye yol açmadan enerji alımını azaltmak. Birçok hayvan modelinde yaşam süresini uzattı; insanlarda yaşam süresine etkisi kanıtlanmış değil.
L
- LifespanYaşam süresi
- Doğumdan ölüme kadar geçen toplam süre.
M
- Mavi BölgelerBlue Zones
- Okinawa, Sardunya, İkarya, Nicoya ve Loma Linda gibi uzun yaşayan insanların yoğun olduğu bildirilen topluluklar. Bazı yaş kayıtlarının doğruluğu tartışılsa da ortak alışkanlıkları ilham verici.
- Metformin
- Tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan bir ilaç. Yaşlanmayı yavaşlatıp yavaşlatmadığı araştırılıyor; sağlıklı bireylerde bu amaçla kullanımı önerilmiyor.
- Mitokondri
- Hücrelerin enerji santralleri. İşlevlerinin yaşla azalması, yaşlanmanın belirteçlerinden biri olarak kabul ediliyor; düzenli egzersiz mitokondri sağlığını destekler.
- mTOR
- Hücre büyümesini ve besin algılamayı düzenleyen bir sinyal yolu. Yaşlanma araştırmalarının en çok incelenen hedeflerinden biri.
N
- NAD+
- Hücresel enerji üretimi ve onarım süreçleri için gerekli bir koenzim. Düzeyleri yaşla azalıyor; öncüllerini içeren takviyelerin insanlarda yaşlanmaya etkisine dair kanıtlar şimdilik sınırlı.
- Nöroplastisite
- Beynin yaşam boyu yeni bağlantılar kurma ve kendini yeniden düzenleme yeteneği. Öğrenme, hareket ve sosyal etkileşimle desteklenir.
O
- OtofajiAutophagy
- Hücrenin hasarlı bileşenlerini parçalayıp geri dönüştürdüğü “iç temizlik” süreci. Yaşla yavaşlar; egzersiz ve beslenme düzeniyle ilişkisi araştırılıyor.
P
- Proteostaz
- Hücredeki proteinlerin doğru katlanması, korunması ve gerektiğinde yıkılması dengesi. Bozulması Alzheimer gibi hastalıklarla ilişkilidir.
R
- Rapamisin
- mTOR yolunu baskılayan bir ilaç. Farelerde yaşam süresini uzattı; insanlarda yaşlanma amaçlı kullanımı deneysel ve hekim denetimi gerektiren bir alan.
S
- Sarkopeni
- Yaşla birlikte kas kütlesi, gücü ve işlevinin kaybı. Düzenli güç egzersizi ve yeterli protein alımıyla önemli ölçüde yavaşlatılabilir.
- SenesensCellular senescence
- Bölünmeyi durduran ama ölmeyen, çevresine inflamatuvar sinyaller salgılayan “zombi” hücreler. Yaşla birikimleri dokuların işlevini bozabilir.
- Senolitik
- Senesent hücreleri seçici olarak temizlemeyi hedefleyen bileşikler. Hayvan çalışmaları umut verici; insan çalışmaları erken aşamada.
- Sirkadiyen ritim
- Yaklaşık 24 saatlik iç biyolojik saat. Uyku, hormonlar, sindirim ve vücut ısısını düzenler; en güçlü ayarlayıcısı sabah ışığıdır.
T
- Telomer
- Kromozomların uçlarındaki koruyucu kapaklar. Her hücre bölünmesinde kısalırlar; kısalmaları hücresel yaşlanmanın belirteçlerinden biridir.
V
- VO₂max
- Vücudun egzersiz sırasında kullanabildiği en yüksek oksijen miktarı. Kardiyorespiratuvar zindeliğin ölçüsüdür ve yaşam süresiyle güçlü biçimde ilişkilidir.